احتمالاً برای شما هم پیش آمده است: در ذهنتان دقیقاً میدانید چه میخواهید بگویید، اما همین که شروع به صحبت میکنید، یک کلمه اشتباه از دهانتان بیرون میآید. جمله را از اول شروع میکنید، روی یک واژه گیر میکنید یا وسط صحبت چند ثانیه نمیدانید قرار بود چه بگویید.
اگر این اتفاق جلوی چند نفر بیفتد، ماجرا آزاردهندهتر هم میشود.
«ببخشید... منظورم این نبود!»
و بعد ممکن است همان اشتباه کوچک باعث شود بیشتر روی نحوه صحبت کردنتان تمرکز کنید، مضطربتر شوید و دوباره تپق بزنید.
اما سؤال مهم این است:
چرا تپق میزنیم و چگونه میتوانیم تپق زدن هنگام صحبت کردن را کمتر کنیم؟
اول باید یک سوءتفاهم را کنار بگذاریم. هدف از تقویت فن بیان این نیست که انسان به دستگاهی تبدیل شود که هرگز اشتباه نمیکند. مکث، تکرار، اصلاح جمله و حتی استفاده گهگاه از صداهای پرکننده بخشی طبیعی از گفتار انسان هستند. آنچه اهمیت دارد این است که این ناپیوستگیها آنقدر زیاد نشوند که روانی گفتار، اعتمادبهنفس یا انتقال پیام ما را مختل کنند.
در این مقاله میخواهیم ببینیم چرا تپق میزنیم و چه تمرینهایی میتواند به ما کمک کند روانتر، شمردهتر و مسلطتر صحبت کنیم.
اصلاً تپق چیست؟
آنچه در زبان روزمره «تپق زدن» مینامیم، میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد:
- گفتن یک کلمه به جای کلمه دیگر؛
- جابهجا کردن بخشهایی از جمله؛
- نیمهکاره گذاشتن جمله و شروع دوباره آن؛
- تکرار ناخواسته بعضی کلمات؛
- گیر کردن هنگام پیدا کردن واژه مناسب؛
- استفاده مکرر از «اِ...»، «اُم...»، «یعنی...»، «مثلاً...» و کلمات مشابه؛
- یا مکثهایی که گوینده احساس میکند کنترلشان از دستش خارج شده است.
در علم گفتار، مفهوم گستردهتری به نام Speech Disfluency یا ناپیوستگی گفتار وجود دارد.
نکته جالب اینجاست که ناپیوستگی گفتار الزاماً نشانه مشکل نیست. تقریباً همه انسانها هنگام صحبت کردن گاهی مکث میکنند، کلمهای را تکرار میکنند یا جمله خود را اصلاح میکنند.
بنابراین اگر گاهی تپق میزنید، لزوماً مشکلی در فن بیان شما وجود ندارد.
مسئله از جایی شروع میشود که تعداد این اتفاقها زیاد شود یا خودتان آنقدر نسبت به آنها حساس شوید که جریان طبیعی صحبتتان به هم بریزد.
چرا هنگام صحبت کردن تپق میزنیم؟
۱. ذهن ما از دهانمان جلو میزند
صحبت کردن برخلاف ظاهر سادهاش فرایند پیچیدهای است.
مغز باید تقریباً همزمان تصمیم بگیرد چه میخواهیم بگوییم، واژه مناسب را پیدا کند، جمله را بسازد، ترتیب کلمات را مشخص کند و فرمان لازم برای تلفظ آنها را صادر کند.
حالا تصور کنید همزمان در حال فکر کردن به جمله بعدی هم هستید.
اگر سرعت حرف زدن از توان برنامهریزی ذهن جلو بزند، احتمال خطا بیشتر میشود.
برای همین گاهی بهترین راه برای روانتر حرف زدن، سریعتر حرف زدن نیست؛ کمی آهستهتر حرف زدن است.
۲. اضطراب و فشار موقعیت
شاید در جمع دوستان تقریباً بدون تپق صحبت کنید، اما همین که قرار است پشت میکروفون بروید، در جلسه کاری صحبت کنید یا جلوی دوربین قرار بگیرید، اشتباهها بیشتر شوند.
این اتفاق عجیب نیست.
در شرایط پراسترس، بخشی از منابع توجه ما صرف چیزهای دیگری میشود:
«بقیه درباره من چه فکری میکنند؟»
«نکند اشتباه کنم؟»
«صدایم میلرزد؟»
«جمله بعدی چه بود؟»
در نتیجه منابع شناختی کمتری برای خودِ تولید گفتار باقی میماند.
حتماً بخوانید: 10 تکنیک برای کنترل استرس در زمان سخنرانی
۳. تلاش بیش از حد برای بینقص صحبت کردن
یک تناقض جالب وجود دارد:
گاهی تلاش برای تپق نزدن، خودش باعث بیشتر شدن تپق میشود.
فرد دائماً خودش را هنگام صحبت کنترل میکند:
«درست گفتم؟»
«زیادی مکث نکردم؟»
«الان تپق زدم؟»
در این وضعیت به جای اینکه توجه او روی پیام باشد، بخش زیادی از توجهش روی عملکرد خودش قرار میگیرد.
گفتار طبیعی قرار نیست کاملاً بینقص باشد.
حتی گویندگان و سخنرانان حرفهای نیز گاهی جملهای را اصلاح میکنند یا مکث دارند. تفاوت مهم این است که معمولاً با یک اشتباه کوچک، جریان صحبت خود را متوقف نمیکنند.
۴. آماده نبودن برای صحبت
وقتی درباره موضوعی اطلاعات کافی نداریم یا نمیدانیم قرار است صحبت را از کجا شروع کنیم و به کجا برسانیم، مغز همزمان باید محتوا را تولید کند و آن را بیان کند.
این بار شناختی میتواند احتمال مکث، تکرار و استفاده از کلمات پرکننده را افزایش دهد.
به همین دلیل سخنران حرفهای الزاماً کسی نیست که تمام متن را حفظ کرده باشد؛ بلکه کسی است که نقشه ذهنی روشنی از حرفش دارد.
۵. سرعت زیاد صحبت کردن
گاهی فرد تصور میکند سریع صحبت کردن نشانه تسلط است.
درحالیکه سرعت بیش از حد میتواند فرصت برنامهریزی جمله بعدی را از مغز بگیرد.
اگر احساس میکنید مرتب کلمات را اشتباه میگویید، یکی از اولین چیزهایی که باید بررسی کنید سرعت گفتارتان است.
چگونه تپق نزنیم؟ ۱۰ تمرین کاربردی
خبر خوب این است که بخش قابلتوجهی از مهارت روان صحبت کردن قابل تمرین است.
تمرین اول: عمداً ۱۵ درصد آهستهتر صحبت کنید
یک متن کوتاه انتخاب کنید و آن را با سرعت معمول خودتان بخوانید.
دوباره همان متن را بخوانید؛ اما این بار آگاهانه کمی آهستهتر.
قرار نیست کلمات را بکشید یا مصنوعی صحبت کنید. فقط بین جملهها فضای بیشتری ایجاد کنید.
بعد همین کار را در گفتوگوی روزمره امتحان کنید.
اغلب افراد متوجه میشوند سرعتی که از نظر خودشان «کمی آهسته» است، برای شنونده کاملاً طبیعی به نظر میرسد.
تمرین دوم: مکث را جایگزین «اِ...» کنید
یکی از عادتهای رایج هنگام پیدا نکردن کلمه بعدی این است:
«من فکر میکنم... اِممم... یعنی... خب... این موضوع...»
این بار وقتی کلمه بعدی را پیدا نمیکنید، هیچ چیزی نگویید.
فقط یک یا دو ثانیه مکث کنید.
مکث کوتاه برای خود گوینده بسیار طولانیتر از چیزی احساس میشود که مخاطب تجربه میکند.
گاهی سکوت نشانه سردرگمی نیست؛ نشانه تسلط است.
تمرین سوم: تکنیک «تکههای معنایی»
به جای اینکه تلاش کنید یک جمله بلند را در یک نفس بیان کنید، آن را به چند واحد معنایی تقسیم کنید.
مثلاً به جای اینکه یکنفس بگویید:
«امروز میخواهم درباره سه عامل مهمی صحبت کنم که میتوانند باعث شوند هنگام سخنرانی تسلط بیشتری داشته باشیم.»
بگویید:
«امروز میخواهم درباره سه عامل مهم صحبت کنم... / عواملی که کمک میکنند... / هنگام سخنرانی تسلط بیشتری داشته باشیم.»
این مکثها هم به مخاطب کمک میکنند و هم به مغز شما فرصت برنامهریزی میدهند.
میخواهید فقط درباره فن بیان نخوانید و واقعاً تمرینش کنید؟
دانستن تکنیکها شروع خوبی است؛ اما مهارت بیان مثل شنا کردن یا ساز زدن است: فقط با مطالعه ساخته نمیشود.
باید صحبت کنید، صدایتان شنیده شود، اشتباههایتان شناسایی شود و بازخورد بگیرید.
در دورههای تخصصی فن بیان، گویندگی و اجرا در آموزشگاه رویای صدا، آموزشها زیر نظر سعید پورمحمودی به شکل عملی دنبال میشوند و هنرجو فرصت دارد مهارتهای گفتاری خود را تمرین و اصلاح کند.
برای مشاهده دورههای حضوری، آنلاین و بستههای آموزشی میتوانید به بخش دورههای رویای صدا مراجعه کنید.
تمرین چهارم: روزی یک دقیقه بداهه حرف بزنید
یک موضوع کاملاً تصادفی انتخاب کنید:
«باران»
«اولین روز مدرسه»
«چای»
«سفر»
«تلفن همراه»
سپس بدون نوشتن متن، یک دقیقه درباره آن صحبت کنید.
قانون تمرین این است:
اگر اشتباه کردید، توقف نکنید.
جمله را اصلاح کنید و ادامه دهید.
هدف این تمرین بینقص صحبت کردن نیست؛ هدف این است که مغز یاد بگیرد حتی بعد از یک خطا، جریان گفتار را حفظ کند.
تمرین پنجم: صدایتان را ضبط کنید
یکی از مؤثرترین ابزارهای آموزش فن بیان احتمالاً همین گوشی موبایلی است که در دست دارید.
دو دقیقه درباره یک موضوع صحبت و صدای خودتان را ضبط کنید.
سپس گوش دهید و فقط این موارد را علامت بزنید:
تعداد تپقها؛
تعداد «اِ...» و «اُم...»؛
تعداد تکرارها؛
مکثهای غیرضروری؛
و جاهایی که بیش از حد سریع صحبت کردهاید.
قرار نیست خودتان را قضاوت کنید.
فقط مشاهده کنید.
وقتی رفتاری را نمیبینیم، اصلاح آن دشوار است. پژوهشهای آموزش سخنرانی نیز نشان دادهاند افزایش آگاهی نسبت به ناپیوستگیهای گفتار و استفاده از بازخورد ویدئویی میتواند در کاهش آنها مؤثر باشد.
حتماً بخوانید: کلیدهای داشتن صدایی جذاب و تاثیرگذار
تمرین ششم: یک موضوع را سه بار تعریف کنید
یک اتفاق ساده را انتخاب کنید؛ مثلاً اتفاقی که امروز در محل کار افتاده است.
بار اول در دو دقیقه تعریفش کنید.
بار دوم همان ماجرا را در یک دقیقه بگویید.
بار سوم فقط ۳۰ ثانیه فرصت دارید.
این تمرین به مغز یاد میدهد بین اطلاعات اصلی و فرعی تمایز قائل شود.
یکی از دلایل آشفتگی در صحبت این است که خودمان هنوز نمیدانیم کدام قسمت حرفمان مهمتر است.
تمرین هفتم: شروع صحبت را از قبل آماده کنید
بسیاری از افراد در سی ثانیه اول سخنرانی بیشترین اضطراب را تجربه میکنند.
بنابراین اگر جلسه، ارائه یا سخنرانی مهمی دارید، لازم نیست تمام حرفتان را حفظ کنید؛ اما میتوانید دو یا سه جمله اول را بسیار خوب تمرین کنید.
وقتی شروع روانی داشته باشید، احتمال بیشتری دارد که ادامه صحبت نیز طبیعیتر پیش برود.
تمرین هشتم: با صدای بلند مطالعه کنید
روزانه پنج تا ده دقیقه یک متن خوب را با صدای بلند بخوانید.
اما فقط «روخوانی» نکنید.
به نقطه، ویرگول، مکث، تأکید و آهنگ جمله توجه کنید.
هدف این تمرین هماهنگتر شدن چشم، ذهن، تنفس و دستگاه گفتار است.
میتوانید یک بار هم صدایتان را ضبط کنید و ببینید کجا سرعتتان بالا میرود یا کلمات را میبلعید.
تمرین نهم: قبل از پاسخ دادن دو ثانیه صبر کنید
وقتی کسی سؤالی از شما میپرسد، مجبور نیستید در کسری از ثانیه جواب بدهید.
دو ثانیه مکث کنید.
فکر کنید.
بعد جواب بدهید.
این عادت ساده مخصوصاً در مصاحبه کاری، جلسه، کلاس، سخنرانی و پرسشوپاسخ بسیار مفید است.
سخنران مسلط کسی نیست که سریعترین پاسخ را میدهد؛ کسی است که پاسخ روشنتری میدهد.
تمرین دهم: از روی کلیدواژه صحبت کنید، نه متن کامل
اگر قرار است ارائه داشته باشید، نوشتن تمام جملات روی کاغذ میتواند شما را وابسته به متن کند.
به جای آن چند کلیدواژه بنویسید.
مثلاً:
شروع
مشکل
سه علت
مثال
راهکار
جمعبندی
حالا با دیدن هر کلیدواژه، مفهوم را با زبان خودتان توضیح دهید.
این کار به مرور فاصله میان «فکر کردن» و «بیان کردن» را کمتر میکند و توانایی بداههگویی شما را بالا میبرد.
آیا کلمات پُرکننده همیشه بد هستند؟
نه.
این نکته مهمی است که گاهی در آموزش فن بیان فراموش میشود.
مطالعات زبانشناختی نشان دادهاند صداهایی مانند «اِ...» و «اُم...» بخشی از گفتار طبیعی انساناند و حتی در بعضی موقعیتها میتوانند به شنونده علامت دهند که گوینده در حال برنامهریزی ادامه جمله است.
پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد مقدار کم ناپیوستگی گفتار الزاماً باعث کاهش ارزیابی مخاطب از سخنران نمیشود؛ مشکل بیشتر زمانی ایجاد میشود که این موارد به شکل پرتعداد و آزاردهنده تکرار شوند.
بنابراین هدف تمرین فن بیان این نیست که تمام مکثها و ناپیوستگیهای طبیعی را حذف کنیم.
هدف این است که آنها کنترل گفتار ما را در دست نگیرند.
وقتی تپق میزنیم چه کار کنیم؟
فرض کنید وسط یک ارائه کلمهای را اشتباه گفتید.
بدترین واکنش معمولاً این است:
«وای ببخشید... امروز نمیدونم چرا اینقدر تپق میزنم!»
چرا؟
چون با این جمله، توجه مخاطبانی را که شاید اصلاً اهمیت زیادی به اشتباه شما نداده بودند، مستقیماً به آن جلب میکنید.
راه بهتر معمولاً بسیار ساده است:
کلمه را اصلاح کنید و ادامه دهید.
مثلاً:
«این اتفاق در سال ۱۴۰۳... ببخشید، ۱۴۰۲ رخ داد و...»
تمام.
سخنرانی ادامه دارد.
یک تپق کوچک فقط چند ثانیه طول میکشد؛ مگر اینکه خودمان آن را به اتفاق اصلی سخنرانی تبدیل کنیم.
آیا تپق زدن همان لکنت زبان است؟
خیر.
در زبان عامیانه ممکن است هر نوع گیر یا تکرار کلمه را «تپق» بنامیم، اما از نظر تخصصی باید میان ناپیوستگیهای معمول گفتار و اختلالات روانی گفتار مانند لکنت (Stuttering) تفاوت قائل شد.
انجمن گفتار، زبان و شنوایی آمریکا (ASHA) تأکید میکند که همه افراد گاهی در گفتار خود ناپیوستگی دارند. اما اختلال روانی گفتار میتواند جریان صحبت، کارآمدی ارتباط و حتی تمایل فرد به صحبت کردن را به شکل قابلتوجهی تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین اگر گیرها، تکرارها یا بلوکهای گفتاری مکرر و پایدار هستند، باعث اجتناب از صحبت کردن شدهاند یا از کودکی وجود داشتهاند، بهتر است موضوع صرفاً به عنوان «ضعف فن بیان» دیده نشود و ارزیابی تخصصی گفتار و زبان انجام شود.
برای کمتر تپق زدن، این چهار چیز را به خاطر بسپارید
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در چهار اصل خلاصه کنیم:
- آهستهتر فکر نکنید؛ کمی آهستهتر صحبت کنید.
- از سکوت نترسید؛ مکث بخشی از یک بیان حرفهای است.
- به جای تلاش برای بینقص بودن، روی انتقال پیام تمرکز کنید.
- و مهمتر از همه: تمرین کنید، صدایتان را بشنوید و بازخورد بگیرید.
فن بیان مجموعهای از دانستهها نیست؛ مجموعهای از مهارتهاست.
مهارت هم فقط با دانستن ساخته نمیشود.
با تمرین ساخته میشود.
از دانستن به توانستن؛ فن بیان را تمرین کنید
اگر هنگام صحبت کردن کلمات را گم میکنید، سرعت گفتارتان بالاست، زیاد از کلمات پرکننده استفاده میکنید یا دوست دارید در جمع، جلسه، مقابل دوربین یا پشت میکروفون مسلطتر صحبت کنید، آموزش ساختاریافته میتواند مسیر تمرین را کوتاهتر و دقیقتر کند.
در آموزشگاه رویای صدا دورههای تخصصی فن بیان، گویندگی و اجرا زیر نظر استاد سعید پورمحمودی برگزار میشود؛ دورههایی که هدفشان فقط آشنایی نظری با فن بیان نیست، بلکه تمرین مهارتهایی است که باید در صدای واقعی و گفتار واقعی شما دیده و شنیده شوند.
برای آشنایی با کلاسهای حضوری، دورههای آنلاین و بستههای آموزشی رویای صدا میتوانید به بخش دورههای سایت مراجعه کنید.
شاید قرار نباشد هیچوقت تپق نزنیم.
اما میتوانیم یاد بگیریم حتی وقتی اشتباه میکنیم، رشته کلام را از دست ندهیم و با تسلط ادامه بدهیم.
دیدگاه خود را بنویسید